Về định nghĩa văn học thiếu nhi

Định nghĩa cuốn sách viết cho thiếu nhi như thế nào? Cuốn sách không được viết đặc biệt cho trẻ em nhưng trẻ em lại đọc và yêu thích, có thể coi là văn học thiếu nhi? Những tác phẩm viết cho trẻ em mà người lớn thích nhưng trẻ em không quan tâm, có thuộc về văn học thiếu nhi không?… Tìm câu trả lời cho câu hỏi này, đồng nghĩa với việc tìm hiểu những đặc trưng đặc biệt của văn học thiếu nhi.

Các nhà nghiên cứu nước ngoài đã đưa ra nhiều định nghĩa về văn học thiếu nhi. Dựa trên những tài liệu có sẵn, chúng tôi nhận thấy, khi nhận diện văn học thiếu nhi, các học giả quan tâm tới đối tượng đọc, nội dung tác phẩm, góc nhìn thuần tuý.

Từ góc độ đối tượng đọc, nhiều nhà nghiên cứu đã định nghĩa văn học thiếu nhi dựa trên độ tuổi của độc giả. M.R.Margaret viết: “Một số người cho rằng văn học thiếu nhi là từ độ tuổi sơ sinh đến 18 tuổi. Tuy nhiên, không học sinh trung học nào tự cho rằng mình là trẻ em. Vì vậy, tôi định nghĩa văn học cho lứa tuổi 13 đến 18 tuổi là văn học thanh niên và văn học cho tuổi từ sơ sinh đến 13 tuổi là văn học thiếu nhi. Các trường tiểu học nhận trẻ từ 6 tuổi và trẻ em này sẽ hoàn thành cấp tiểu học khi đạt 12 hoặc 13 tuổi” (1). Bà cũng cho rằng phân biệt học sinh tiểu học và học sinh trung học, độ tuổi 13 và 14 tuổi rất dễ dàng, chỉ cần hỏi chúng. Tuy nhiên, rất khó để phân biệt văn học thiếu nhi và văn học thanh niên. Tác giả kết luận rằng các định nghĩa và phân chia này rất cực đoan và đôi khi làm cho trẻ em ngạc nhiên khi vượt qua những giới hạn trong việc chọn sách đọc. Margaret định nghĩa văn học thiếu nhi dựa trên độ tuổi đọc giả. Tuy nhiên, bà cũng nhận thấy rằng việc xác định một tác phẩm văn học dành cho trẻ em không đơn giản. Ví dụ, cuốn sách “Giết con chim nhại” của Harper Lee ban đầu không dành cho trẻ em, nhưng truyện được kể qua lời của một cô bé 8 tuổi, đơn giản, trong sáng và đầy cảm xúc. Mặc dù vậy, cuốn sách cũng đề cập đến những vấn đề gai góc của cuộc sống như phân biệt chủng tộc, những định kiến cứng nhắc, phân biệt nam nữ… Loạt sách “Harry Potter” của J.K. Rowling, ban đầu hướng đến trẻ em, nhưng đã gây tranh cãi về người thích đọc cuốn sách này, đặc biệt khi tác phẩm nói về những vấn đề phổ biến với tất cả người đọc.

Có Thể Bạn Quan Tâm :   Bênh dày sừng ánh sáng: Nguyên nhân và cách điều trị

Jan Susina, giáo sư về văn học thiếu nhi và văn hóa của Đại học Illinois State (Mỹ) cho rằng: “Giống như khái niệm về thời thơ ấu, văn học thiếu nhi là một cấu trúc văn hóa, đang trong quá trình phát triển. Văn học thiếu nhi bao gồm những văn bản được viết riêng cho trẻ em, những văn bản được trẻ em lựa chọn, và ranh giới giữa văn học thiếu nhi và văn học người lớn rất mong manh” (2). Ông cũng chỉ ra rằng nhà xuất bản đã làm cho việc phân biệt sách dành riêng cho trẻ em và người lớn trở nên khó khăn hơn bằng cách ấn hành. Ví dụ như bộ sách “Harry Potter” của J.K. Rowling luôn có phiên bản dành riêng cho trẻ em và người lớn, chỉ khác nhau về bìa sách. Hoặc những câu chuyện dân gian ban đầu không dành cho trẻ em nhưng đã trở thành một phần của văn học thiếu nhi. Bên cạnh đó, những cuốn sách viết cho trẻ em ở thế kỷ XVII, XVIII lại được đọc chủ yếu bởi người lớn. Thực tế cho thấy, văn học thiếu nhi được viết, minh họa, xuất bản, tiếp thị và mua bởi người lớn để dành cho con cháu với mục đích giáo dục và giải trí.

Chung quan điểm với M.R.Marshall, trong “Sách của trẻ em trong bàn tay trẻ: Dẫn nhập về văn học của trẻ”, Temple, Martinez, Yokota và Naylor nhận định: “Văn học thiếu nhi là tập hợp các cuốn sách đọc cho trẻ em và được đọc bởi trẻ em… từ sơ sinh tới 15 tuổi”(3). Các tác giả cũng cho rằng việc định nghĩa một cuốn sách dành riêng cho trẻ em là rất khó.

Charlotte Huck, một trong những chuyên gia đầu tiên về văn học thiếu nhi, coi trọng góc nhìn trong sáng tác văn học trẻ em. Sách trẻ em là sách mà góc nhìn trẻ thơ là chủ đạo. Ông cho rằng trẻ em ngày nay trở nên tinh tế hơn, trải đời sớm hơn so với thế hệ trước.

Maria Nikolajeva, giáo sư chuyên nghiên cứu về văn học thiếu nhi của khoa Văn, Đại học Stockholm, Thụy Điển, đồng thời là giáo sư danh dự của khoa Văn, Đại học Abo Akademi ở Phần Lan đã chỉ ra tính đặc trưng của văn học thiếu nhi và cần nghiên cứu sự thẩm mỹ đặc biệt của văn học thiếu nhi để hiểu được chức năng và tác động đối với đọc giả. Bà nhận thấy các nhà phê bình thường thảo luận về vấn đề văn học là gì, trẻ em là gì nhưng ít khi đưa ra kết quả đáng chú ý. Điều này không cần thiết, quan trọng là xem văn học thiếu nhi là một trong nhiều thể loại văn học nhưng vẫn cố gắng chỉ ra các đặc điểm đặc trưng của văn học thiếu nhi.

Có Thể Bạn Quan Tâm :   "Thời Gian Dự Kiến" trong Tiếng Anh là gì: Định Nghĩa, Ví Dụ Anh Việt

Ở Việt Nam, văn học thiếu nhi được nhắc đến trong “Từ điển thuật ngữ văn học”. Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi bao gồm những tác phẩm văn học hoặc phi khoa học dành riêng cho thiếu nhi, thường bao gồm một phạm vi rộng các tác phẩm văn học thông thường (cho người lớn) đã trở thành đọc của thiếu nhi. Định nghĩa này tương đối gần với Jan Susina.

Một quan niệm khác cho rằng, văn học thiếu nhi là những tác phẩm văn học nhằm giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi. Nhân vật chính thường là trẻ em và đôi khi cũng là người lớn. Tác giả văn học thiếu nhi không chỉ là trẻ em mà còn là các nhà văn ở mọi lứa tuổi. Những tác phẩm này thu hút trẻ em vì chúng tìm thấy cách suy nghĩ, cảm nhận và hành động gần gũi với chính bản thân mình. Hơn thế, trẻ em còn tìm thấy lời nhắc nhở, sự cảnh báo cũng như sự cổ vũ, sự truyền đạt ý nhị, cung cấp những kiến thức hữu ích… để phát triển tính cách của mình.

Quan niệm này nhấn mạnh hai vấn đề: tính giáo dục trong văn học trẻ em và tác phẩm được coi là văn học thiếu nhi. Theo đó, văn học thiếu nhi cần mục tiêu giáo dục và bồi dưỡng tâm hồn cho trẻ. Sách dành cho trẻ em có thể là những tác phẩm viết đặc biệt cho trẻ hoặc là những tác phẩm mà trẻ em thích đọc. Quan điểm này cũng tương đồng với một số nhà nghiên cứu trên thế giới.

Bùi Thanh Truyền trong chuyên luận “Thi pháp văn học thiếu nhi” (2007) cho rằng, văn học thiếu nhi là những tác phẩm văn học có nhân vật trung tâm là trẻ em hoặc được nhìn bằng đôi mắt trẻ thơ, mang trong mình những cảm xúc mạnh mẽ, tinh tế, ngây thơ, trong sáng, được trẻ em yêu thích và có nội dung giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, xây dựng tính cách của trẻ em ở mọi lứa tuổi khác nhau. Ở đây, tác giả đã tập trung vào hai khía cạnh của văn học thiếu nhi là: thẩm mỹ và giáo dục. Một tác phẩm văn học thiếu nhi, theo ông, phải được sáng tác bằng cái nhìn trẻ thơ và phải hướng tới việc giáo dục nhân cách trẻ em.

Nhà văn Lê Phương Liên định nghĩa văn học thiếu nhi là một thể loại văn học đặc thù nhằm phục vụ một đối tượng độc giả rộng lớn bao gồm: tuổi mầm non (dưới 6 tuổi), tuổi nhi đồng (từ 6 -10 tuổi), tuổi thiếu niên (từ 11 – 13 tuổi), tuổi mới lớn (từ 13, 14 tuổi – 18, 19 tuổi).

Có Thể Bạn Quan Tâm :  

Có thể nói, những nhà nghiên cứu về văn học thiếu nhi Việt Nam cũng phân vân khi xác định tác phẩm dành cho trẻ em hay tác phẩm viết cho người lớn mà trẻ em yêu thích coi là văn học thiếu nhi không? Tác phẩm có nhân vật trẻ em nhưng không phải là sáng tác dành cho trẻ em có thuộc về văn học thiếu nhi hay không? Điều này xuất phát từ sự phức tạp của tác giả, độc giả, nhà xuất bản và người mua sách. Nhà văn Ma Văn Kháng viết “Côi cút giữa cảnh đời” khác biệt với trẻ em, nhưng tác phẩm đã được xuất bản dưới sự đồng ý của nhà xuất bản Kim Đồng và người đọc có thể là người lớn hoặc trẻ em. Trong khi đó, quy định về trẻ em từ quy định luật pháp, quan điểm của người lớn và chính quan điểm của trẻ em cũng khác nhau. Trẻ em từng thời đại cũng không giống nhau. Hoặc trong “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” của Nguyễn Ngọc Thuần, mặc dù ban đầu viết cho trẻ em nhưng cuốn sách thu hút sự chú ý của người lớn muốn cảm nhận cảm giác thơ ngây hơn là trẻ em. Vậy có thể coi “Côi cút giữa cảnh đời, Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” là văn học thiếu nhi không?

Sáng tác về trẻ em là tác phẩm mà nhà văn viết về tuổi thơ của chính mình, tuổi thơ của mọi người và tuổi thơ phổ quát. Điều này cũng có nghĩa là khi tiếp cận văn học thiếu nhi, chúng ta cần dựa trên những đặc trưng thẩm mỹ riêng. Đối tượng mà văn học thiếu nhi hướng tới là đặc thù. Trẻ em có những đặc điểm tâm sinh lý riêng, nên khi họ tham gia vào việc viết văn học hoặc là đối tượng của văn học, cần nhìn nhận từ những đặc điểm riêng của trẻ em đó. Văn học thiếu nhi phải được viết bằng con mắt trẻ thơ, được chấp nhận trước hết bởi độc giả trẻ em.

_______________

1. Marshall R. Margaret, “An Introduction to the world of children’s books”, Gower Publishing Company, Hardcover, 1988, tr.2.

2. encyclopedia.com

3. Temple, Martinez, Yokota, Naylor, “Children’s books in children’s hands: An introduction to their literature”, Allyn & Bacon, Boston, 2002, tr.6.

4. Vân Thanh, Nguyên An, “Bách khoa thư văn học thiếu nhi Việt Nam”, Nxb Từ điển bách khoa, Hà Nội, 2002, tr.6.

Nguồn: Tạp chí VHNT số 385, tháng 7-2016

Tác giả: NGUYỄN THỊ THANH HƯƠNG

Back to top button